Jedna data nie wystarcza, by uczciwie opowiedzieć o narodzinach Ukrainy. Pytanie, kiedy powstała Ukraina, może dotyczyć zarówno średniowiecznej Rusi Kijowskiej, pierwszych prób stworzenia nowoczesnego państwa w 1917 roku, jak i niepodległości ogłoszonej po rozpadzie ZSRR. Najkrótsza odpowiedź brzmi: współczesna, niezależna Ukraina powstała 24 sierpnia 1991 roku, ale jej historia państwowa i kulturowa sięga znacznie dalej.
Najważniejsze daty porządkujące historię Ukrainy
- 24 sierpnia 1991 roku Ukraina ogłosiła niepodległość.
- 1 grudnia 1991 roku obywatele potwierdzili ją w referendum.
- 1917-1921 to okres Ukraińskiej Republiki Ludowej i walki o nowoczesną państwowość.
- Około końca IX wieku ukształtowała się Ruś Kijowska, ważne źródło ukraińskiej tradycji państwowej.
- 1187 rok jest najstarszą znaną wzmianką o nazwie „Ukraina” w źródle kronikarskim.
Najkrótsza odpowiedź brzmi 24 sierpnia 1991 roku
Jeżeli pytamy o obecne niepodległe państwo, właściwą datą jest 24 sierpnia 1991 roku. Tego dnia Rada Najwyższa Ukraińskiej SRR przyjęła Akt ogłoszenia niepodległości Ukrainy i zdecydowała, że na jej terytorium obowiązują wyłącznie ukraińskie prawa.
Nie był to jednak koniec całej procedury. 1 grudnia 1991 roku odbyło się referendum, w którym ponad 90 procent głosujących poparło niepodległość. Tego samego dnia wybrano także Leonida Krawczuka na pierwszego prezydenta niepodległej Ukrainy. Oficjalny akt i referendum są więc dwiema najważniejszymi datami narodzin współczesnego państwa.
| Data | Wydarzenie | Znaczenie |
|---|---|---|
| 16 lipca 1990 | Deklaracja suwerenności Ukrainy | Ważny krok w stronę samodzielności politycznej |
| 24 sierpnia 1991 | Ogłoszenie niepodległości | Formalne powstanie niezależnej Ukrainy |
| 1 grudnia 1991 | Referendum niepodległościowe | Potwierdzenie decyzji przez obywateli |
| 26 grudnia 1991 | Formalny koniec ZSRR | Ostateczne zamknięcie radzieckiego etapu historii |
To rozróżnienie ma praktyczne znaczenie. W szkolnej odpowiedzi najczęściej wystarczy wskazać 24 sierpnia 1991 roku, ale pełniejsza wypowiedź powinna dodać, że decyzję zatwierdzono w referendum 1 grudnia.
Dlaczego nie ma jednej daty początku Ukrainy
Państwa nie zawsze powstają w jednym momencie. Czasem najpierw tworzy się wspólnota i tradycja polityczna, później pojawia się ruch narodowy, a dopiero na końcu trwałe, uznane międzynarodowo państwo. W przypadku Ukrainy te etapy dzieli ponad tysiąc lat.
Najczęściej wyróżnia się trzy poziomy odpowiedzi:
- Ruś Kijowska jako średniowieczne źródło tradycji państwowej i kultury;
- Ukraińska Republika Ludowa jako pierwsza nowoczesna próba budowy ukraińskiego państwa w XX wieku;
- Ukraina od 1991 roku jako współczesna republika niepodległa.
Nie należy jednak mówić, że Ruś Kijowska była po prostu dzisiejszą Ukrainą. Jej obszar obejmował także ziemie dzisiejszej Białorusi i Rosji, a pojęcie nowoczesnego narodu ukraińskiego jeszcze wtedy nie istniało. Najuczciwiej traktować ją jako ważną część dziedzictwa historycznego, a nie jako państwo identyczne ze współczesną Ukrainą.
Ruś Kijowska dała początek tradycji państwowej
Ruś Kijowska ukształtowała się około końca IX wieku, a za symboliczną datę jej konsolidacji często uznaje się 882 rok, gdy książę Oleg przejął Kijów i uczynił go centrum swojego państwa. Był to organizm polityczny zbudowany wokół szlaków handlowych, grodów i władzy książęcej.
Szczególne znaczenie miał chrzest Rusi za panowania Włodzimierza Wielkiego w 988 roku. Przyjęcie chrześcijaństwa w obrządku bizantyjskim wpłynęło na kulturę, piśmiennictwo, sztukę i organizację państwa. Kijów stał się ważnym ośrodkiem politycznym i religijnym Europy Wschodniej.
Sama nazwa „Ukraina” pojawia się w źródłach pisanych w 1187 roku, w kronice znanej jako Latopis hipacki. Nie oznaczało to jeszcze istnienia państwa o dzisiejszych granicach. Nazwa opisywała określone ziemie, a jej znaczenie zmieniało się przez kolejne stulecia.
Po rozpadzie Rusi Kijowskiej ważną rolę przejęło między innymi księstwo halicko-wołyńskie. Późniejsze ziemie ukraińskie znajdowały się także pod władzą Litwy, Polski, Rzeczypospolitej Obojga Narodów, Chanatu Krymskiego, Imperium Rosyjskiego i monarchii Habsburgów. Ta zmienna historia sprawia, że nie można wskazać jednej prostej linii politycznej prowadzącej od średniowiecza do 1991 roku.
Przełom 1917 roku stworzył nowoczesną Ukrainę
Drugą ważną datą jest 20 listopada 1917 roku. Ukraińska Centralna Rada ogłosiła wtedy powstanie Ukraińskiej Republiki Ludowej. Początkowo miała ona pozostawać w federacji z Rosją, ale sytuacja szybko się zmieniła po przejęciu władzy przez bolszewików.
22 stycznia 1918 roku IV Uniwersał Centralnej Rady proklamował pełną niepodległość Ukraińskiej Republiki Ludowej. Była to nowoczesna republika z własnymi instytucjami, wojskiem, dyplomacją i próbami tworzenia prawa. Nie utrzymała się jednak w warunkach wojny, interwencji i walk o władzę.
Okres 1917-1921 jest ważny, ponieważ wtedy po raz pierwszy w XX wieku na dużą skalę pojawił się projekt Ukrainy jako niezależnego państwa narodowego. Nie należy jednak utożsamiać tej republiki z państwem powstałym w 1991 roku. Oba doświadczenia łączy idea niepodległości, lecz dzieli je ustrój, sytuacja międzynarodowa i ciągłość instytucji.
W latach radzieckich Ukraina istniała jako Ukraińska SRR, czyli republika związkowa ZSRR. Miała własne terytorium i formalne organy władzy, ale nie była suwerennym państwem. Suwerenność oznacza tu możliwość samodzielnego stanowienia prawa, prowadzenia polityki zagranicznej i podejmowania decyzji bez nadrzędnej władzy innego państwa.
Jak wyjaśnić tę historię dziecku
Najłatwiej pokazać dziecku Ukrainę jako historię kilku warstw, a nie jednego punktu na osi czasu. Można narysować trzy pola: średniowieczne korzenie, próby niepodległości w latach 1917-1921 oraz trwałą niepodległość od 1991 roku.
- Najpierw zaznacz około 882 rok i wyjaśnij, że Kijów był centrum dużego państwa średniowiecznego.
- Dodaj 1917 i 1918 rok, gdy powstała i ogłosiła niepodległość Ukraińska Republika Ludowa.
- Na końcu wpisz 24 sierpnia i 1 grudnia 1991 roku, rozróżniając ogłoszenie niepodległości od referendum.
Sam korzystam przy takich tematach z prostego pytania pomocniczego: czy mówimy o nazwie, tradycji, narodzie czy konkretnym państwie? To jedno rozróżnienie usuwa większość nieporozumień. Dla porządku chronologicznego można zestawić tę oś z innymi tematami, na przykład z biografią Zawiszy Czarnego.
Dobrze działa także porównywanie dat, które oznaczają różne rodzaje przełomu. Przy omawianiu XX wieku można obok 1991 roku umieścić wojnę w Wietnamie i zapytać dziecko, czy dana data oznacza początek państwa, odzyskanie niepodległości, zakończenie konfliktu czy zmianę ustroju. Taka metoda uczy rozumienia historii, a nie tylko zapamiętywania liczb.
Trzy daty, które wystarczą do poprawnej odpowiedzi
Jeśli potrzebna jest krótka odpowiedź, najlepiej powiedzieć: współczesna niepodległa Ukraina powstała 24 sierpnia 1991 roku, a jej niepodległość została potwierdzona w referendum 1 grudnia tego samego roku. To data, której należy użyć w większości pytań dotyczących dzisiejszego państwa.
Jeżeli odpowiedź ma być pełniejsza, dodaj, że ukraińska tradycja państwowa sięga Rusi Kijowskiej, nazwa „Ukraina” jest znana ze źródeł od 1187 roku, a pierwsza nowoczesna próba niepodległości pojawiła się w latach 1917-1921. Najważniejsze jest rozróżnienie między korzeniami historycznymi a formalnym powstaniem obecnej Ukrainy, bo dopiero ono daje obraz zgodny z faktami.
