Dlaczego jeden władca występuje w podręcznikach jako Franciszek II, a w innych miejscach jako Franciszek I Habsburg? To ta sama osoba, która była ostatnim cesarzem Świętego Cesarstwa Rzymskiego i pierwszym cesarzem Austrii. Porządkuję najważniejsze daty, wyjaśniam zmianę tytułu, opisuję jego relacje z Napoleonem oraz pokazuję, jakie miejsce zajmował w historii Polski.
Najważniejsze fakty o władcy dwóch cesarskich tytułów
- Franciszek II panował jako cesarz rzymsko-niemiecki w latach 1792-1806.
- Od 1804 roku był Franciszkiem I, pierwszym cesarzem Austrii.
- Urodził się we Florencji w 1768 roku, a zmarł w Wiedniu w 1835 roku.
- Jego rządy przypadły na czas wojen z rewolucyjną Francją i Napoleonem.
- W 1806 roku zrzekł się korony Świętego Cesarstwa Rzymskiego, co zakończyło jego istnienie.
- Dla historii Polski ważne są jego udział w trzecim rozbiorze oraz utrata Galicji Zachodniej w 1809 roku.
Franciszek II czy Franciszek I czyli ta sama osoba
Najłatwiej zapamiętać tę postać przez prostą zasadę. Franciszek II to jego imię jako cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego, natomiast Franciszek I to imię przyjęte po utworzeniu Cesarstwa Austriackiego.
| Imię i tytuł | Lata | Znaczenie |
|---|---|---|
| Franciszek II | 1792-1806 | Ostatni cesarz Świętego Cesarstwa Rzymskiego |
| Franciszek I | 1804-1835 | Pierwszy cesarz Austrii |
Przez dwa lata, od 1804 do 1806 roku, posługiwał się oboma tytułami jednocześnie. Nie oznacza to więc, że panowało dwóch różnych Franciszków. Chodzi o zmianę nazwy monarchii i numeracji władcy, wynikającą z gwałtownych przemian politycznych w Europie.
Nie należy mylić go także z Franciszkiem Józefem I, który rządził Austrią dopiero od 1848 roku. To późniejszy Habsburg, wnuk Franciszka I i jeden z najbardziej rozpoznawalnych monarchów XIX wieku.
Droga do tronu i charakter jego rządów
Przyszły monarcha urodził się 12 lutego 1768 roku we Florencji. Był najstarszym synem Leopolda II i Marii Ludwiki Burbon. W 1784 roku został sprowadzony do Wiednia, gdzie miał przygotować się do objęcia władzy pod nadzorem swojego stryja, cesarza Józefa II.
Po śmierci Leopolda II w 1792 roku Franciszek odziedziczył rozległe państwo Habsburgów. Bardzo szybko musiał zmierzyć się z rewolucyjną Francją, a później z Napoleonem. Nie był wodzem pokroju Napoleona, lecz miał opinię człowieka chłodnego, ostrożnego i niezwykle przywiązanego do porządku.
Monarcha niechętny rewolucyjnym zmianom
Franciszek II uważał, że największym zagrożeniem dla Europy są rewolucja, radykalizm polityczny i rozpad tradycyjnej hierarchii. Jego państwo wzmacniało cenzurę, policję i kontrolę nad prasą, a wszelką opozycję często podejrzewano o związki z jakobinizmem.
Ocena tego władcy nie jest jednak całkowicie jednoznaczna. Z jednej strony bronił absolutnej monarchii i ograniczał swobody obywatelskie, z drugiej zaś starał się utrzymać wielonarodowe państwo w czasie, gdy Europa była rozbijana przez wojny i ruchy narodowe. W mojej ocenie właśnie ten lęk przed rozpadem najlepiej tłumaczy jego politykę.
Wojny z Napoleonem zmieniły mapę Europy
Pierwsze lata panowania Franciszka przypadły na wojny z Francją. Austria ponosiła zarówno zwycięstwa, jak i dotkliwe porażki, lecz przewaga militarna Napoleona stopniowo ograniczała wpływy Habsburgów. Szczególnie bolesna była klęska pod Austerlitz 2 grudnia 1805 roku, nazywana bitwą trzech cesarzy.
Po zwycięstwie Napoleona pod Austerlitz Austria musiała zaakceptować pokój w Preszburgu. Rok później, w 1806 roku, powstał Związek Reński skupiający państwa zależne od Francji. W tej sytuacji Franciszek zrzekł się korony cesarza rzymsko-niemieckiego, a Święte Cesarstwo Rzymskie przestało istnieć.
Dlaczego powstało Cesarstwo Austriackie
W 1804 roku Franciszek ogłosił się dziedzicznym cesarzem Austrii. Była to odpowiedź na koronację Napoleona na cesarza Francuzów oraz próba zabezpieczenia prestiżu dynastii Habsburgów. Nowy tytuł miał być dziedziczny i niezależny od wyboru książąt niemieckich.
Zmiana okazała się politycznie rozsądna. Gdy stara struktura Rzeszy upadła w 1806 roku, Franciszek nie stracił pozycji cesarskiej. Nadal był monarchą wielkiego państwa, choć jego wpływy w Niemczech wyraźnie się skurczyły.
Klęska 1809 roku i małżeństwo z Bonapartem
Wojna z Napoleonem odnowiona w 1809 roku zakończyła się kolejną porażką Austrii, tym razem pod Wagram. Pokój w Schönbrunn oznaczał utratę kolejnych ziem, w tym Galicji Zachodniej na rzecz Księstwa Warszawskiego.
Rok później córka cesarza, Maria Ludwika, poślubiła Napoleona. Był to klasyczny przykład małżeństwa dynastycznego, czyli związku zawieranego przede wszystkim dla celów politycznych. Małżeństwo nie zakończyło rywalizacji na stałe, ale pokazało, że Franciszek próbował ratować interesy Austrii także przez dyplomację.
Austria początkowo uczestniczyła w wyprawie Napoleona na Rosję w 1812 roku. Gdy potęga francuska zaczęła się załamywać, dwór wiedeński zmienił kurs. W 1813 roku Austria przystąpiła do koalicji przeciw Napoleonowi, a po jego klęsce odzyskała znaczenie na kongresie wiedeńskim.
Miejsce Franciszka w historii Polski
Dla polskiego czytelnika najważniejsze są dwa momenty. Pierwszy to trzeci rozbiór Polski w 1795 roku, w którym Austria zajęła między innymi Galicję Zachodnią z Krakowem. Drugi nastąpił w 1809 roku, kiedy po wojnie z Napoleonem obszar ten przeszedł do Księstwa Warszawskiego.
Warto przy tym rozróżnić osobistą rolę monarchy od działania całego aparatu państwowego. Franciszek zatwierdzał kierunek polityki, ale za decyzje dotyczące wojny, administracji i dyplomacji odpowiadali także jego ministrowie oraz dowódcy. Tak wyglądało funkcjonowanie wielkiej monarchii, w której cesarz nie podejmował samodzielnie każdego szczegółu.
Utrata Galicji Zachodniej miała znaczenie większe niż tylko terytorialne. Pokazywała, że Austria, Prusy i Rosja nie były już jedynymi siłami kształtującymi sytuację na ziemiach polskich. Księstwo Warszawskie, zależne od Napoleona, stało się ważnym narzędziem francuskiej polityki w Europie Środkowej.
Po kongresie wiedeńskim Austria zachowała Galicję, ale układ sił się zmienił. Władcy europejscy odbudowali konserwatywny porządek, a wszelkie ruchy narodowe i niepodległościowe traktowano z dużą podejrzliwością. To tło pomaga zrozumieć późniejsze napięcia w Galicji i innych częściach monarchii Habsburgów.
Rodzina, następca i dziedzictwo cesarza
Franciszek I zawierał cztery małżeństwa. Jego drugą żoną była Maria Teresa z Neapolu, z którą miał trzynaścioro dzieci. Wśród nich znajdowali się późniejszy cesarz Ferdynand I, Maria Ludwika, żona Napoleona, oraz Franciszek Karol, ojciec Franciszka Józefa I. Życie rodzinne cesarza pokazuje, jak ważną rolę odgrywały wówczas małżeństwa dynastyczne. Córka została żoną największego przeciwnika Austrii, a związki kolejnych członków rodziny wzmacniały relacje Habsburgów z innymi dworami Europy.
Po 1815 roku najważniejszym współpracownikiem monarchy stał się Klemens von Metternich. To on w dużej mierze kierował austriacką dyplomacją i budował system oparty na współpracy Austrii, Rosji i Prus. Sam Franciszek pozostawał symbolem stabilności, konserwatyzmu i nieufności wobec rewolucji.
Nie był władcą efektownym ani szczególnie charyzmatycznym. Jego znaczenie wynikało raczej z długości panowania, umiejętności przetrwania kryzysów i utrzymania monarchii Habsburgów mimo kolejnych klęsk. Zmarł 2 marca 1835 roku w Wiedniu, a tron przejął jego syn Ferdynand I.
Jak zapamiętać tę postać bez mylenia dat i tytułów
Najprostszy sposób to połączyć jego biografię z trzema datami. 1792 oznacza początek panowania i tytuł Franciszka II, 1804 utworzenie Cesarstwa Austriackiego i imię Franciszka I, a 1806 koniec Świętego Cesarstwa Rzymskiego.
- 1795 - udział Austrii w trzecim rozbiorze Polski.
- 1805 - klęska pod Austerlitz.
- 1809 - porażka pod Wagram i utrata Galicji Zachodniej.
- 1810 - ślub Marii Ludwiki z Napoleonem.
- 1814-1815 - odbudowa wpływów Austrii na kongresie wiedeńskim.
Jeżeli uczeń zapamięta zależność „Franciszek II jako cesarz Rzeszy, Franciszek I jako cesarz Austrii”, uniknie najczęstszego błędu. Był to jeden monarcha działający w dwóch porządkach państwowych, a jego panowanie najlepiej pokazuje, jak wojny napoleońskie przeobraziły całą Europę.
