Scytowie na ziemiach polskich. Co mówią znaleziska?

Co naprawdę oznacza obecność Scytów w Polsce? Nie chodzi o wielkie państwo rozciągające się po całym terytorium dzisiejszego kraju, lecz o ślady kontaktów, wypraw wojennych i osadnictwa związanego ze scytyjskim kręgiem kulturowym. Wyjaśniam, gdzie znaleziono najważniejsze zabytki, czym wyróżnia się stanowisko w Chotyńcu i dlaczego archeolodzy ostrożnie oddzielają wpływy scytyjskie od pewnej obecności samych Scytów.

Kim byli Scytowie i dlaczego dotarli tak daleko na zachód

Scytowie byli społecznościami związanymi ze stepami Eurazji, szczególnie z obszarem północnego wybrzeża Morza Czarnego. Źródła greckie przedstawiają ich jako znakomitych jeźdźców i łuczników, a archeologia potwierdza znaczenie mobilnej wojskowości, hodowli koni i handlu dalekosiężnego.

Nie tworzyli jednolitego narodu w takim znaczeniu, w jakim dziś rozumiemy państwo czy społeczeństwo. Określenie „Scytowie” obejmuje różne grupy, które łączyły podobne wzory uzbrojenia, obyczajów i sztuki. Z tego powodu archeolodzy często mówią o scytyjskim kręgu kulturowym, a nie bezpośrednio o etnicznej obecności Scytów.

Ich ekspansja na zachód była związana z przemieszczaniem się ludności, wyprawami wojennymi i kontrolą szlaków. Ziemie między Karpatami, Dniestrem i Sanem tworzyły naturalny korytarz komunikacyjny. W mojej ocenie właśnie położenie geograficzne najlepiej tłumaczy, dlaczego najważniejsze ślady odkryto na południowym wschodzie Polski, a nie nad Bałtykiem.

Kontakty nie musiały oznaczać wielkiej migracji. Czasem wystarczała wyprawa wojowników, wymiana przedmiotów albo przejęcie określonego sposobu walki. Dlatego pojedynczy grot strzały nie jest automatycznie dowodem na obecność całej scytyjskiej osady.

Chotyniec jest najważniejszym śladem scytyjskiego osadnictwa

Najbardziej przekonującym miejscem jest Chotyniec koło Radymna na Podkarpaciu. Odkryto tam grodzisko oraz większą aglomerację osadniczą, czyli zespół osad skupionych wokół umocnionego ośrodka. Stanowisko datowane jest od VII do V wieku p.n.e.

W Chotyńcu znaleziono charakterystyczne brązowe, żelazne i kościane grociki strzał, ceramikę oraz fragmenty greckiej amfory. Sama amfora ma duże znaczenie, ponieważ pokazuje, że miejscowa społeczność uczestniczyła w kontaktach obejmujących obszary nad Morzem Czarnym i świat grecki.

Badacze odkryli również tak zwany zolnik. To miejsce związane prawdopodobnie z praktykami kultowymi, rozpoznawane w niektórych grodziskach Europy Wschodniej. Nie jest to zwykłe wysypisko odpadów, lecz pozostałość po działalności, która może mówić o religii i organizacji społecznej mieszkańców.

Chotyniec zmienił starszy obraz historii tego regionu. Dawniej znaleziska scytyjskie na ziemiach polskich często tłumaczono wyłącznie importem albo krótkimi najazdami. Dziś można ostrożnie mówić o trwałej enklawie kultury scytyjskiej, choć nadal nie każda osoba zamieszkująca grodzisko musiała być Scytą.

W pobliżu Jarosławia, w Sobiecinie, odkryto także grób wojownika sprzed około 2,5 tysiąca lat. Wyposażenie grobowe wskazuje na związki ze scytyjskim kręgiem kulturowym. To ważny materiał porównawczy, ale również tutaj rozsądniej mówić o związku kulturowym niż bezwarunkowo przypisywać zmarłego do konkretnej grupy etnicznej.

Groty strzał i spalone grody pokazują wojskowy charakter kontaktów

Ślady scytyjskie znaleziono także poza Podkarpaciem. Szczególnie interesująca jest Wicina w województwie lubuskim, gdzie archeolodzy odkryli liczne groty strzał typu scytyjskiego oraz ślady gwałtownego zniszczenia osady obronnej.

Ten przykład często przedstawia się jako dowód scytyjskiego najazdu. Taka interpretacja jest prawdopodobna, ponieważ zestawienie pożaru, zniszczonych umocnień i charakterystycznej broni pasuje do obrazu ataku. Nie oznacza to jednak, że znamy dokładny przebieg wydarzeń ani że każdy element zniszczeń musiał powstać w tym samym momencie.

Podobne groty znajdowano między innymi na Śląsku, Kujawach i w zachodniej części Polski. W wielu przypadkach trzeba brać pod uwagę kilka możliwości: bezpośredni atak, przejęcie broni, handel albo naśladowanie skutecznego uzbrojenia. Typ przedmiotu nie zawsze wskazuje na jego właściciela.

Witaszkowo zasługuje na osobną uwagę. Znaleziony tam skarb zawierał między innymi elementy broni i przedmioty dekorowane motywami zwierzęcymi. Sztuka tego rodzaju, określana jako styl zwierzęcy, jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych znaków świata scytyjskiego, ale sama obecność takiego zabytku nie przesądza jeszcze o miejscu jego wykonania.

Wpływ Scytów był szerszy niż ich bezpośrednie osadnictwo

Wpływy scytyjskie można rozpoznać nie tylko po zabytkach przywiezionych z daleka. Widoczne są także w sposobie wykonywania broni, zdobienia przedmiotów i organizowania obrony. Lokalne społeczności mogły przejmować rozwiązania, które sprawdzały się na stepie, zwłaszcza łuk refleksyjny, trójgraniaste groty i określone typy czekanów.

Trzeba jednak unikać prostego schematu, według którego Scytowie „przynieśli cywilizację” mieszkańcom ziem polskich. Lokalne społeczności miały własne tradycje, gospodarkę i sieci wymiany. Kontakty ze stepem były raczej procesem wzajemnego oddziaływania niż jednorazowym zastąpieniem jednej kultury przez drugą.

Właśnie dlatego używam rozróżnienia między trzema sytuacjami. Pierwsza to bezpośrednie osadnictwo, najlepiej widoczne w Chotyńcu. Druga to działania wojenne, których śladem mogą być spalone grody i groty strzał. Trzecia obejmuje wpływy kulturowe i handel, gdy lokalne grupy korzystały z obcych wzorów bez przyjmowania całego stylu życia.

Największy błąd w popularnych opisach polega na wrzucaniu wszystkich znalezisk do jednego worka. Jeśli w grobie znajduje się scytyjski przedmiot, nie musi to oznaczać, że zmarły był Scytą. Mógł być miejscowym wojownikiem, kupcem, najemnikiem albo osobą należącą do elity, która chętnie przejmowała prestiżowe symbole.

Czy Scytowie podbili ziemie dzisiejszej Polski

Krótka odpowiedź brzmi: nie ma podstaw, by mówić o podboju całej Polski. W epoce, o której mówimy, nie istniało państwo polskie, a obszar dzisiejszego kraju był podzielony między różne społeczności. Ślady scytyjskie są nierównomierne i mają różny charakter.

Najmocniejsze dowody na osadnictwo pochodzą z południowo-wschodniej części kraju. Na zachodzie częściej widzimy ślady konfliktów albo pojedyncze przedmioty. Taki układ sugeruje, że Scytowie lub grupy związane z ich kulturą docierały na zachód przede wszystkim przez szlaki rzeczne i karpackie przełęcze, a nie przez systematyczne zajmowanie całego terytorium.

Nie wykluczam, że część wypraw miała charakter łupieżczy. Dla wojowników stepowych cenne mogły być metale, zwierzęta, zapasy i jeńcy. Jednocześnie nie każde zniszczenie grodu należy automatycznie przypisywać Scytom, ponieważ wczesna epoka żelaza była czasem napięć także między lokalnymi społecznościami.

Moim zdaniem najtrafniejsze określenie brzmi: Scytowie byli ważnym czynnikiem zmian na pograniczu Europy Środkowej i Wschodniej. Ich obecność była miejscami bezpośrednia, miejscami militarna, a miejscami widoczna tylko w zapożyczeniach technologicznych i artystycznych.

Jak czytać mapę scytyjskich znalezisk bez uproszczeń

Przy nauce historii dobrze zacząć od pytania, jaki rodzaj dowodu mamy przed sobą. Grodzisko z warstwą osadniczą mówi coś innego niż pojedynczy grot, a grób wojownika wymaga jeszcze innej interpretacji. Takie podejście pozwala uniknąć atrakcyjnych, lecz zbyt pewnych opowieści.

• Grodzisko sugeruje dłuższe funkcjonowanie osady lub ośrodka obronnego.
• Grób z wyposażeniem może wskazywać na status, kontakty i tożsamość zmarłego, ale nie zawsze rozstrzyga jego pochodzenie.
• Groty strzał są mocnym sygnałem przemocy lub wojskowej obecności, lecz wymagają analizy całego stanowiska.
• Amfora albo ozdoba potwierdza dalekosiężne kontakty, niekoniecznie migrację ludności.
• Motyw zwierzęcy może świadczyć o wpływie artystycznym, ale nie musi oznaczać importu z obszaru Scytii.

W pracy z dzieckiem lub uczniem najlepiej pokazać tę różnicę na prostym przykładzie. Jedna strzała odpowiada na pytanie „czy mógł tu dotrzeć wojownik lub jego broń?”, natomiast całe grodzisko pozwala zapytać „czy działała tu społeczność związana z tym kręgiem kulturowym?”. To rozróżnienie uczy krytycznego myślenia lepiej niż sama lista dat i nazw stanowisk.

Co pozostaje po Scytach w polskiej historii

Najuczciwiej mówić o kilku warstwach obecności. Na Podkarpaciu mamy wyjątkowo mocny przykład osadnictwa i organizacji przestrzeni związanej ze scytyjskim kręgiem kulturowym. W innych regionach pojawiają się ślady najazdów, kontakty handlowe oraz zapożyczenia w uzbrojeniu i sztuce.

Nie widzę powodu, by pomniejszać znaczenie tych odkryć tylko dlatego, że Scytowie nie zbudowali tu trwałego imperium. Przeciwnie, historia pogranicza jest ciekawa właśnie dlatego, że pokazuje przenikanie ludzi, przedmiotów i pomysłów na długo przed powstaniem współczesnych granic.

Gdy omawiam ten temat, najważniejsza lekcja brzmi dla mnie tak: ślad archeologiczny trzeba interpretować razem z jego datowaniem, miejscem znalezienia i całym kontekstem. Dzięki temu Scytowie na ziemiach polskich przestają być sensacyjną opowieścią o tajemniczych najeźdźcach, a stają się konkretnym przykładem kontaktów między stepem a Europą Środkową.