Heską żoną Kazimierza Wielkiego była Adelajda Heska, córka landgrafa Hesji Henryka II Żelaznego. Ich ślub miał znaczenie polityczne, ale małżeństwo szybko stało się źródłem konfliktu, który wpłynął także na kolejne związki króla i sprawę następstwa tronu.
Adelajda Heska była drugą żoną i królową Polski
- Adelajda Heska poślubiła Kazimierza Wielkiego 29 września 1341 roku.
- Pochodziła z dynastii landgrafów Hesji, a małżeństwo miało charakter polityczny.
- Para nie doczekała się dzieci, co prawdopodobnie pogłębiło kryzys małżeński.
- Król oddalił Adelajdę, lecz Kościół nie uznał skutecznego unieważnienia małżeństwa.
- Późniejsze związki Kazimierza z Krystyną Rokiczaną i Jadwigą Żagańską doprowadziły do poważnych problemów prawnych.
Kim była Adelajda Heska
Adelajda pochodziła z Hesji, czyli księstwa położonego na terenie dzisiejszych Niemiec. Jej ojcem był Henryk II Żelazny, landgraf Hesji, a rodzina należała do europejskiej arystokracji o silnych powiązaniach dynastycznych.
Kazimierz Wielkipoślubił ją po śmierci swojej pierwszej żony, Anny Aldony Giedyminówny. Wcześniej planowano małżeństwo króla z Małgorzatą, córką czeskiego władcy Jana Luksemburskiego, jednak narzeczona zmarła tuż przed ślubem. Kandydatura Adelajdy pojawiła się więc w ramach szerszej polityki zbliżenia Polski z dworem luksemburskim.
Ślub odbył się w Poznaniu 29 września 1341 roku. Adelajda została królową Polski, ale jej pozycja na dworze zależała nie tylko od tytułu. W średniowieczu od królowej oczekiwano przede wszystkim urodzenia następcy, a właśnie tego małżeństwu nie udało się zapewnić.
Dlaczego Kazimierz Wielki poślubił księżniczkę z Hesji
To małżeństwo nie było romantyczną decyzją w dzisiejszym rozumieniu. Dla mnie najważniejsze jest tu słowo dyplomacja. Ślub miał wzmacniać relacje z Czechami i ułatwiać Kazimierzowi prowadzenie polityki wobec sąsiadów oraz spraw związanych z Rusią Halicką.
Adelajda wnosiła do związku nie tylko pochodzenie, lecz także rodzinne powiązania z ważnymi rodami Europy Środkowej. Taki mariaż mógł podnosić prestiż polskiego monarchy i stabilizować jego pozycję po śmierci pierwszej żony.
| Data | Wydarzenie |
|---|---|
| 1335 | Śmierć Anny Aldony Giedyminówny, pierwszej żony Kazimierza. |
| 1341 | Ślub Kazimierza Wielkiego z Adelajdą Heską i jej koronacja na królową Polski. |
| około 1354-1355 | Wyraźny rozpad wspólnego pożycia małżonków. |
| 1356 | Kazimierz poślubia Krystynę Rokiczaną, a Adelajda opuszcza Polskę. |
| 1363 | Papież Urban V wzywa małżonków do pojednania i wspólnego życia. |
| 1365 | Król zawiera małżeństwo z Jadwigą Żagańską, choć sprawa Adelajdy nie została prawidłowo zamknięta. |
| po 25 maja 1371 | Adelajda umiera w Hesji, już po śmierci Kazimierza Wielkiego. |
Nieszczęśliwe małżeństwo i życie poza dworem
Małżeństwo Kazimierza i Adelajdy zaczęło się rozpadać po kilkunastu latach. Para nie miała dzieci, a brak męskiego potomka był dla króla szczególnie dotkliwy, ponieważ przyszłość dynastii Piastów zależała od zapewnienia następcy.
Nie można jednak uczciwie sprowadzić całej historii do stwierdzenia, że Adelajda była po prostu bezpłodna. Średniowieczne źródła nie pozwalają rozstrzygnąć, po której stronie leżała przyczyna bezdzietności. Pewne jest tylko to, że małżeństwo nie dało królowi upragnionego syna, a napięcie między małżonkami rosło.
Adelajda została odsunięta od króla i przez pewien czas przebywała w Żarnowcu. W opracowaniach historycznych opisuje się tę sytuację jako faktyczne odosobnienie królowej. W 1356 roku wyjechała do rodzinnej Hesji, gdzie pozostała już do końca życia.
Trzeba zachować ostrożność przy opowiadaniu o jej losach. Obraz całkowicie bezbronnej więźniarki może być atrakcyjny dla kronikarskiej opowieści, ale źródła nie wyjaśniają wszystkich szczegółów jej codziennego życia. Bezsporny pozostaje natomiast fakt, że została odsunięta od polskiego dworu i nie odzyskała dawnej pozycji.
Dlaczego Adelajda pozostała żoną króla mimo jego kolejnych ślubów
W 1356 roku Kazimierz Wielki zawarł związek z Krystyną Rokiczaną, praską mieszczką i wdową po rajcy. Król uważał, że jego małżeństwo z Adelajdą można uznać za zakończone, jednak prawo kanoniczne nie traktowało tej decyzji jak rozwodu w nowoczesnym znaczeniu.
Sprawa trafiła do Stolicy Apostolskiej. Papieże podejmowali próby doprowadzenia do pojednania małżonków, ale nie udało się przywrócić ich wspólnego życia. Równocześnie nie uzyskano prostego i bezspornego unieważnienia pierwszego małżeństwa.
Z tego powodu ślub Kazimierza z Jadwigą Żagańską w 1365 roku również budził zastrzeżenia. W sensie faktycznym Adelajda przebywała już poza Polską, lecz w sensie prawnym nadal była związana z królem. To właśnie dlatego historycy mówią o bigamii Kazimierza Wielkiego, choć średniowieczne procedury i oceny prawne były bardziej skomplikowane niż współczesne przepisy.
Adelajda nie zgodziła się biernie na utratę swojej pozycji. Zabiegała o uznanie praw małżeńskich i kierowała skargi do papieża. W 1368 roku, mimo rozstrzygnięć dotyczących kolejnego małżeństwa Kazimierza, problem jej związku z królem nadal nie był całkowicie rozwiązany.
Co stało się z Adelajdą po śmierci Kazimierza
Kazimierz Wielki zmarł 5 listopada 1370 roku. Adelajda przeżyła go i jeszcze po jego śmierci dochodziła swoich praw do dóbr oraz uposażenia związanego z królewskim małżeństwem. Pokazuje to, że nie była tylko postacią usuniętą z polskiej historii, lecz osobą, która konsekwentnie broniła własnego statusu.
Zmarła w Hesji po 25 maja 1371 roku. Tradycja wiąże jej pochówek z klasztorem augustianek w okolicach Kassel. Jej życie zakończyło się więc z dala od Polski, choć przez wiele lat była królową Polski i prawowitą małżonką Kazimierza.
Najważniejszy wniosek jest prosty. Gdy ktoś pyta o heską żonę Kazimierza Wielkiego, chodzi o Adelajdę Heską, jego drugą żonę. Była księżniczką wybraną dla politycznego sojuszu, królową bez potomstwa i kobietą uwikłaną w jeden z najgłośniejszych kryzysów małżeńskich w dziejach polskiego średniowiecza.
Adelajda Heska jako lekcja o średniowiecznym małżeństwie
Historia Adelajdy dobrze pokazuje, że królewskie małżeństwo było wtedy przede wszystkim narzędziem polityki i sukcesji. Uczucia mogły mieć znaczenie, ale nie przesłaniały oczekiwań wobec królowej ani interesów dynastii.
Warto też odróżniać trzy fakty, które często się mieszają. Adelajda była drugą żoną Kazimierza, Jadwiga Żagańska była jego ostatnią żoną, a Krystyna Rokiczana zajmowała szczególne miejsce w historii konfliktu, ponieważ jej ślub z królem odbył się przed prawomocnym zakończeniem małżeństwa z Adelajdą.
