Gdy w obwodzie jest więcej niż jedno źródło lub opornik, samo prawo Ohma przestaje wystarczać. Drugie prawo Kirchhoffa pozwala zbilansować napięcia w zamkniętej pętli i obliczyć brakujące wartości bez zgadywania. Pokażę, czym jest oczko, jak zapisywać znaki, jak rozwiązywać zadania krok po kroku oraz gdzie początkujący najczęściej popełniają błędy.
Najważniejsze zasady bilansu napięć w oczku
- Suma algebraiczna napięć podczas pełnego obejścia oczka wynosi zero.
- Równoważny zapis mówi, że suma sił elektromotorycznych jest równa sumie spadków napięć na odbiornikach.
- Znaki w równaniu zależą od kierunku obiegu oczka i kierunku przejścia przez element.
- W prostym obwodzie z baterią i opornikiem stosuje się równanie ε - IR = 0.
- Ujemny wynik prądu nie musi oznaczać błędu. Zwykle pokazuje, że rzeczywisty kierunek jest przeciwny do przyjętego.

Co dokładnie bilansuje drugie prawo Kirchhoffa
Drugie prawo Kirchhoffa jest nazywane także prawem napięciowym albo prawem oczek. Dotyczy zamkniętej drogi w obwodzie, czyli oczka, po której można wrócić do punktu startu bez odrywania ołówka od schematu.
Podczas pełnego obejścia takiej pętli suma wszystkich zmian potencjału musi wyjść na zero. Zapisuje się to krótko jako ΣU = 0. Napięcie rośnie na źródle, a spada na opornikach, żarówkach i innych odbiornikach.
Fizyczny sens tego równania jest prosty. Ładunek, który obiega cały obwód, nie może po powrocie do punktu wyjścia mieć jednocześnie większej i mniejszej energii. Energia dostarczona przez źródła zostaje oddana w odbiornikach, najczęściej w postaci ciepła lub światła.
Dla jednego źródła o sile elektromotorycznej ε i opornika R, przez który płynie prąd I, otrzymujemy:
ε - IR = 0
Po przekształceniu wychodzi znany wzór I = ε/R. W bardziej rozbudowanych układach zasada pozostaje taka sama, tylko w równaniu pojawia się więcej napięć i niewiadomych.
Znaki napięć decydują o poprawnym równaniu
Najwięcej pomyłek nie wynika z trudnych obliczeń, lecz z niekonsekwentnego oznaczania znaków. Najpierw wybieram kierunek obiegu oczka, na przykład zgodny z ruchem wskazówek zegara. Mogę wybrać również przeciwny kierunek, ale później muszę trzymać się go do końca.
Przejście przez źródło
Gdy obchodzę baterię od bieguna ujemnego do dodatniego, zapisuję +ε, ponieważ następuje wzrost potencjału. Przejście od plusa do minusa oznacza spadek potencjału, więc wpisuję -ε.
Przejście przez opornik
Jeżeli poruszam się przez opornik zgodnie z założonym kierunkiem prądu, pojawia się spadek napięcia -IR. Gdy przechodzę przez ten sam opornik przeciwnie do kierunku prądu, zapisuję +IR.
Sam kierunek prądu warto odróżnić od ruchu elektronów. W obwodach przyjmuje się umowny kierunek od bieguna dodatniego do ujemnego, choć elektrony przemieszczają się przeciwnie. Pomocne wyjaśnienie znajdziesz w artykule o kierunku prądu a ruchu elektronów. W zadaniach najważniejsza jest konsekwencja, a nie to, czy początkowa strzałka okaże się zgodna z rzeczywistością.
| Element obwodu | Kierunek przejścia | Składnik równania |
|---|---|---|
| Źródło | od minusa do plusa | +ε |
| Źródło | od plusa do minusa | -ε |
| Opornik | zgodnie z prądem | -IR |
| Opornik | przeciwnie do prądu | +IR |
Jak rozwiązać zadanie krok po kroku
W praktyce stosuję stały schemat, który ogranicza liczbę błędów. Nie zaczynam od podstawiania liczb, tylko od uporządkowania rysunku i oznaczeń.
- Rozpoznaj oczko, czyli zamkniętą pętlę obwodu.
- Zaznacz umowny kierunek prądu. Jeśli nie znasz rzeczywistego kierunku, wybierz go dowolnie.
- Wybierz kierunek obchodzenia oczka, zgodny albo przeciwny do ruchu wskazówek zegara.
- Zapisz kolejno wszystkie wzrosty i spadki napięcia.
- Ułóż równanie ΣU = 0.
- Podstaw dane w woltach, omach i amperach.
- Sprawdź znak oraz jednostkę otrzymanego wyniku.
Jeśli w obwodzie jest kilka oczek, dla każdego niezależnego oczka zapisuję osobne równanie. Wtedy często potrzebne jest również pierwsze prawo Kirchhoffa, które opisuje bilans prądów w węźle. Drugie prawo dotyczy napięć, a pierwsze natężeń, dlatego oba prawa uzupełniają się w obwodach rozgałęzionych.
Dwa przykłady, które pokazują mechanikę obliczeń
Jedno źródło i dwa oporniki szeregowe
Załóżmy, że bateria ma napięcie 12 V, a w szeregu znajdują się oporniki o oporach 2 Ω i 4 Ω. Ponieważ przez elementy połączone szeregowo płynie ten sam prąd, równanie oczka wygląda tak:
12 V - I · 2 Ω - I · 4 Ω = 0
Po uporządkowaniu otrzymujemy:
12 V - 6 Ω · I = 0
Stąd I = 2 A. Spadek napięcia na pierwszym oporniku wynosi 4 V, a na drugim 8 V. Ich suma daje 12 V, więc bilans się zgadza. To dobry test kontrolny, który stosuję po każdym prostym zadaniu.
Przeczytaj również: Druga zasada termodynamiki - entropia, ciepło i silniki
Dwa źródła o przeciwnych zwrotach
Teraz wyobraźmy sobie jedno oczko z bateriami 9 V i 3 V połączonymi przeciwnie oraz opornikiem 3 Ω. Źródła nie dodają się, lecz wzajemnie częściowo znoszą.
Równanie ma postać:
9 V - 3 V - I · 3 Ω = 0
Zatem:
I = 2 A
W tym przykładzie skuteczne napięcie napędzające prąd wynosi 6 V. Gdyby przyjąć odwrotny kierunek prądu, wynik wyszedłby równy -2 A. Nie zmieniłoby to fizyki układu, tylko poinformowałoby, że rzeczywisty prąd płynie przeciwnie do przyjętej strzałki.
| Układ | Równanie | Wynik |
|---|---|---|
| 12 V, 2 Ω i 4 Ω | 12 - 2I - 4I = 0 | I = 2 A |
| 9 V, 3 V i 3 Ω | 9 - 3 - 3I = 0 | I = 2 A |
Gdzie kończy się prosty model i zaczynają pułapki
W szkolnych zadaniach prawo napięciowe stosuje się najczęściej do obwodów prądu stałego, w których elementy można opisać za pomocą rezystancji. Taki model działa bardzo dobrze, ale nie obejmuje każdej sytuacji bez dodatkowych założeń.
W obwodach z kondensatorami i cewkami napięcie może zależeć od czasu. Przy zmiennym polu magnetycznym w pętli może pojawić się siła elektromotoryczna indukcji, więc nie wystarczy mechanicznie dodawać samych spadków napięcia na opornikach. Na poziomie szkolnym trzeba przede wszystkim sprawdzić, czy obwód jest stacjonarny i czy zadanie nie dotyczy zjawiska indukcji elektromagnetycznej.
Typowy błąd polega też na wpisywaniu napięcia baterii jako dodatniego niezależnie od kierunku przejścia. Drugi częsty problem to używanie różnych kierunków prądu w kolejnych fragmentach tego samego równania. Zwykle wystarczy wrócić do rysunku, zaznaczyć strzałki i przejść przez elementy dokładnie w tej kolejności.
- Nie mieszaj napięcia źródła ze spadkiem napięcia na oporniku.
- Nie pomijaj oporu wewnętrznego baterii, jeśli został podany w treści.
- Nie traktuj ujemnego wyniku jako automatycznego błędu.
- Po obliczeniach sprawdź, czy suma spadków napięcia równa się sumie wzrostów.
Co zapamiętać przed kolejnym zadaniem z obwodów
Najkrótsza wersja zasady brzmi po pełnym obejściu oczka wszystkie zmiany napięcia równoważą się. Źródła dostarczają energii, a odbiorniki ją zużywają. Równanie będzie poprawne nawet przy nietrafionym założeniu kierunku prądu, jeśli wszystkie znaki zostaną dobrane konsekwentnie.
Ja zaczynam każde zadanie od narysowania strzałki prądu i kierunku obiegu, a dopiero potem zapisuję wzór. Ten prosty nawyk zwykle robi większą różnicę niż zapamiętywanie wielu gotowych schematów, bo pozwala samodzielnie odtworzyć równanie także dla bardziej złożonego obwodu.
