Pytanie, czy Lwów jest polski, czy ukraiński, nie ma jednej odpowiedzi bez wskazania epoki. Dziś Lwów, po ukraińsku Lwiw, jest miastem Ukrainy, ale przez stulecia należał do różnych państw i rozwijał się jako miejsce spotkania kultur polskiej, ukraińskiej, żydowskiej, ormiańskiej i niemieckiej. Poniżej porządkuję najważniejsze daty i wyjaśniam, skąd bierze się spór o jego historyczną przynależność.
Najważniejsze fakty o polskiej i ukraińskiej historii Lwowa
- Obecnie Lwów jest miastem Ukrainy i stolicą obwodu lwowskiego.
- W latach 1387-1772 należał do Królestwa Polskiego, a później do Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
- W latach 1772-1918 znajdował się pod panowaniem Habsburgów jako część Galicji.
- W okresie 1919-1939 był ważnym miastem II Rzeczypospolitej.
- Historia miasta nie jest wyłącznie polska ani wyłącznie ukraińska, ponieważ jego mieszkańcy i instytucje zmieniały się przez wieki.
Najkrótsza odpowiedź zależy od tego, o jakim czasie mówimy
Jeżeli pytamy o współczesną przynależność państwową, odpowiedź jest prosta: Lwów jest ukraiński. Leży w zachodniej Ukrainie, jest siedzibą władz obwodu lwowskiego i jednym z najważniejszych ośrodków kultury, nauki oraz życia społecznego tego państwa.
Jeżeli pytamy o historię, sprawa wygląda inaczej. Miasto powstało na ziemiach dawnej Rusi Halicko-Włodzimierskiej, przez kilkaset lat pozostawało pod władzą polskich monarchów, później należało do Austrii, a po I wojnie światowej znalazło się w granicach odrodzonej Polski. Nie da się więc uczciwie przypisać całej historii Lwowa tylko jednemu narodowi.
Trzeba też odróżnić trzy pojęcia. Czym innym jest przynależność państwowa, czym innym skład ludności, a czym innym dziedzictwo kulturowe. Właśnie mieszanie tych poziomów prowadzi do uproszczenia, że skoro Lwów był przez długi czas polski politycznie, to cała jego wcześniejsza historia była polska albo że obecna ukraińska przynależność wymazuje polskie dziedzictwo.
Od ruskiego księstwa do miasta Rzeczypospolitej
Lwów został założony w XIII wieku przez księcia Daniela Halickiego i otrzymał nazwę od jego syna Lwa. Pierwsza pisemna wzmianka o mieście pochodzi z 1256 roku. W tamtym okresie należał do świata Rusi Halicko-Włodzimierskiej, dlatego nie należy automatycznie utożsamiać tego państwa ze współczesną Ukrainą.
W 1349 roku Lwów został zajęty przez Kazimierza Wielkiego i włączony do Królestwa Polskiego. Po krótkim okresie związanym z panowaniem węgierskim od 1387 roku ponownie znalazł się pod władzą polską. Od 1434 roku był stolicą województwa ruskiego Korony, a więc ważnym centrum administracyjnym, handlowym i wojskowym.
W tym czasie miasto szybko się rozwijało. Otrzymało prawo magdeburskie, przyciągało kupców i rzemieślników, a obok Polaków mieszkali w nim Rusini, Żydzi, Ormianie i Niemcy. Polski charakter administracji i elit nie oznaczał jednolitego składu narodowego mieszkańców.
| Okres | Przynależność polityczna | Znaczenie dla historii miasta |
|---|---|---|
| Do 1349 roku | Ruś Halicko-Włodzimierska | Początki miasta i jego ruska tradycja |
| 1349-1370 | Królestwo Polskie | Pierwsze włączenie Lwowa do państwa polskiego |
| 1370-1387 | Węgry | Krótka zmiana władzy po śmierci Kazimierza Wielkiego |
| 1387-1772 | Królestwo Polskie i Rzeczpospolita | Długi okres rozwoju polskiej administracji i kultury miejskiej |
Moim zdaniem to właśnie ten etap najczęściej staje się źródłem nieporozumień. W polskiej pamięci Lwów jest miastem Korony, polskiej nauki i literatury, natomiast w ukraińskiej historii pozostaje ważnym ośrodkiem ziem ruskich, później ukraińskiego ruchu narodowego. Oba spojrzenia odnoszą się do realnych elementów dziejów, choć żadne nie wyczerpuje całej historii.
Galicja pod panowaniem Austrii zmieniła układ sił
W 1772 roku, podczas pierwszego rozbioru Polski, Lwów znalazł się w monarchii Habsburgów. Stał się stolicą Królestwa Galicji i Lodomerii, a w języku niemieckim funkcjonował jako Lemberg. Ten okres trwał do końca I wojny światowej, czyli do 1918 roku.
Panowanie austriackie nie oznaczało zaniku polskiej kultury. Lwów nadal był ważnym centrum polskiej edukacji, prasy, życia artystycznego i politycznego. Jednocześnie w Galicji rozwijała się nowoczesna ukraińska świadomość narodowa. Powstawały ukraińskie organizacje, szkoły, wydawnictwa i instytucje religijne.
W drugiej połowie XIX wieku miasto stało się miejscem spotkania, ale także rywalizacji dwóch projektów narodowych. Polacy widzieli w nim stolicę swojej Galicji i ważny ośrodek polskiej tradycji, a Ukraińcy traktowali Lwów jako centrum życia politycznego i kulturalnego zachodniej Ukrainy.
To ważne, ponieważ późniejszy konflikt o miasto nie pojawił się nagle w 1918 roku. Jego korzenie tkwiły w przemianach społecznych, rozwoju nowoczesnych narodów i pytaniu, kto powinien sprawować władzę nad Galicją Wschodnią. Sama nazwa regionu nie rozstrzygała jeszcze, do kogo powinien należeć Lwów.
Spór o Lwów po 1918 roku był realnym konfliktem dwóch narodów
Po rozpadzie Austro-Węgier w listopadzie 1918 roku Ukraińcy ogłosili we Lwowie powstanie Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej. Miasto stało się jej stolicą, ale wkrótce rozpoczęły się walki polsko-ukraińskie. Po kilku tygodniach polskie oddziały przejęły kontrolę nad Lwowem.
W polskiej pamięci ten okres symbolizują Orlęta Lwowskie, czyli młodzi obrońcy miasta. Ukraińska pamięć historyczna podkreśla natomiast walkę o własne państwo i fakt, że ludność ukraińska Galicji Wschodniej miała własne aspiracje polityczne. Uczciwe przedstawienie historii powinno uwzględniać oba doświadczenia, także wtedy, gdy są ze sobą sprzeczne.
W okresie międzywojennym Lwów należał do II Rzeczypospolitej i był stolicą województwa lwowskiego. Rozwijały się tu uniwersytety, politechnika, szkoły artystyczne i słynna lwowska szkoła matematyczna. Był to jeden z najważniejszych ośrodków naukowych Polski, ale także miasto wielonarodowe.
Według danych polskiego spisu z 1931 roku wśród mieszkańców miasta dominowali Polacy, znaczną grupę stanowili Żydzi, a mniejszość ukraińska była mniej liczna. Trzeba jednak pamiętać, że ówczesne statystyki opierały się między innymi na języku i wyznaniu, dlatego nie zawsze dokładnie odpowiadały dzisiejszemu rozumieniu narodowości.
Nie można też przenosić danych dotyczących samego miasta na całą Galicję Wschodnią. Lwów miał inną strukturę ludności niż okoliczne wsie i powiaty, gdzie Ukraińcy stanowili znacznie większą część mieszkańców. To jeden z powodów, dla których spór o przynależność miasta był tak silny.
II wojna światowa i 1991 rok przesądziły o obecnym statusie miasta
We wrześniu 1939 roku Lwów został zajęty przez Związek Radziecki i włączony do Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. W latach 1941-1944 miasto znajdowało się pod okupacją niemiecką, a następnie ponownie przejęła je Armia Czerwona. Wojna przyniosła zagładę lwowskiej społeczności żydowskiej, represje sowieckie i niemieckie oraz ogromne zmiany ludnościowe.
Po wojnie granica polsko-radziecka została przesunięta na zachód. Większość polskich mieszkańców Lwowa wysiedlono do nowych granic Polski, a do miasta przybyła ludność z innych części Związku Radzieckiego. Nie był to zwykły administracyjny transfer, lecz całkowita zmiana społecznego oblicza miasta.
W 1991 roku, po rozpadzie Związku Radzieckiego, Lwów pozostał w granicach niepodległej Ukrainy. Taki stan trwa również w 2026 roku. Współczesna nazwa ukraińska to Lwiw, choć w języku polskim tradycyjnie używamy nazwy Lwów, tak jak mówimy o Rzymie, Monachium czy Wiedniu, a niekoniecznie o nazwach używanych lokalnie.
Dzisiejszy Lwów jest ukraiński politycznie i społecznie, ale jego przestrzeń przypomina o wielowarstwowej przeszłości. Widać to w architekturze, na Cmentarzu Łyczakowskim, w katedrach różnych obrządków, w dawnych budynkach uniwersyteckich oraz w polskiej literaturze związanej z miastem.
Jak mówić o Lwowie uczciwie na lekcji i w domu
Gdy tłumaczę tę historię dzieciom lub uczniom, zaczynam od prostej osi czasu, a dopiero potem wprowadzam pojęcia narodowości i pamięci historycznej. Najbezpieczniejsze zdanie brzmi: Lwów jest dziś ukraiński, przez długi czas był związany z Polską, a jego wcześniejsze dzieje należą do historii wielu społeczności.
- Nie warto mówić, że Lwów „zawsze był polski” albo „zawsze był ukraiński”. To nie zgadza się z faktami.
- Nie należy utożsamiać średniowiecznej Rusi z nowoczesnym państwem ukraińskim bez dodatkowego wyjaśnienia.
- Trzeba oddzielać polską przynależność państwową miasta od wielonarodowego składu jego mieszkańców.
- Przy omawianiu 1918 roku dobrze pokazać zarówno polską obronę Lwowa, jak i ukraińskie dążenia do własnego państwa.
Najuczciwsza odpowiedź na pytanie o polskość lub ukraińskość Lwowa zależy więc od czasu. Dziś jest to miasto Ukrainy, historycznie zaś pozostaje wspólnym, choć różnie pamiętanym dziedzictwem Polaków, Ukraińców, Żydów i innych społeczności. Takie ujęcie nie odbiera znaczenia żadnej tradycji, tylko pozwala lepiej zrozumieć, dlaczego Lwów do dziś budzi tak silne emocje.
